ارزش یابی کیفی - توصیفی ، مسیح انگاره‌های خواستنی

مکانی برای درج آخرین یافته های علمی و اخبار مربوط به تغییرات ارزشیابی پیشرفت تحصیلی تربیتی نوین ایران

سنجش مشاهده ای و نمونه ابزارهای آن
ساعت ٩:٠٢ ‎ق.ظ روز ۱ بهمن ۱۳٩٠  کلمات کلیدی:

مشاهده  و اهمیت آن

   مشاهده ( نگریستن یا دیدن ) یعنی آن‌چه هست یا آن چه دیده می‌شود.[1]یکی از مهمترین، طبیعی‌ترین و پرکاربردترین حواس از حواسِ  پنج‌گانه دستگاه حسی انسان است. شناخت دستگاه حسی از اهمیت بسیار زیادی برخوردار است ؛ چرا که آدمی با تکیه برحاصلِ فرایند‌های حسی از جمله مشاهده به ثبت، ضبط و پردازش داده‌ها و بازنمایی و ترکیب آن‌ها بر اساس کلیشه‌های از پیش موجود یا ساخته شده می پردازد و در نهایت به وسیله سیستم نمادین زبان، داوری خود را کتبی یا شفاهی بیان می دارد.


 قدمت استفاده از شیوه‌ی مشاهده در شناخت جهان به پیدایش بشر بر می‌گردد. انسان‌های اولیه برای تشریح و توضیح عوامل طبیعی به حواس خود متکی بودند. علم جدید نیز زمانی جایگاه واقعی خود را یافت که بر مشاهده متکی گردید.

  «ارسطو» یکی از نخستین افرادی بود که به اهمیت مشاهده پی برد و به استفاده از آن اعتقاد راسخ داشت. فرق اساسی میان فلسفه و علم نیز در این است که علوم از طریق مشاهده به نتایج مطلوب می‌رسند و فلسفه از طریق روش منطقی[2].

    مشاهده به عنوان شیوه‌ای بکر و تازه در همه‌جا و به هر منظوری به ویژه در ارزش‌یابی کیفی – توصیفی جایگاه خاص خود را دارا می‌باشد ؛ به طوری که جزئی اجتناب ناپذیر از هر مطالعه‌ای در باب جمع‌آوری اطلاعات می‌باشد.

   مشاهده روش ساده و سریعی است که از طریق آن معلم می‌تواند دانش‌آموزان را در بسیاری از هدف های آموزشی که در آزمون‌های پایانی امکان‌پذیر نیست، ارزیابی کند و از نتایج آن در جهت بهبود فرایند آموزش دانش‌آموزان استفاده نماید.[3]

    در نظام‌های آموزشی معلم برای آن که ادراک و شناخت درستی از شاگرد داشته باشد، رفتار او را در موقعیت‌های مختلف آموزشی و در برخورد با همکلاسی‌ها و...، مثل زمانی که دانش‌آموزان سرگرم عمل یا فعالیت آموزشی خاصی می‌باشد به منظور ارزش‌یابی تکوینی[4] با استفاده از فنون و شیوه‌های مختلف از جمله با استفاده ازفن مشاهده آن‌ها را مطابق با انتظارات و هدف‌های آموزشی مشخص و با استفاده از ابزارهایی خاص که در ادامه معرفی خواهند گردید؛ مورد مشاهده قرار داده و کل مشاهداتش را، یعنی کل رفتار دانش‌آموزان را، صرف نظر از خوب یا بد، بهنجار یا نابهنجار، مثبت یا منفی  بودن به طور منظم یادداشت نموده و با استفاده از اطلاعات ِجامعِ گردآوری شده در خصوص رفتار دانش‌آموزان و میزان دسترسی آن‌ها به اهداف و انتظارات، قضاوت نموده و در صورت لزوم،رهنمود‌ها، توصیه‌ها و راهنمایی‌های لازم را ارائه خواهد داد. این شیوه از جمع‌آوری اطلاعات برای قضاوت در خصوص پیشرفتِ دانش‌آموزان بسیار معنا دارتر، معتبرتر و واقعی‌تر از سایر شیوه‌های سنتی و کتبی است. زیرا اگر مشاهده به صورت مستمر، هدفمند و منظم  انجام شود ؛ معلم می‌تواند به موقع از نیازهای آموزشی و پرورشی دانش‌آموزان مطلع گردد و در رفع آن‌ها اقدامِ مقتضیِ به هنگام ارائه نماید.

    بنابراین مشاهده یعنی دیدنِ دقیق، هدفمند و مطابق با آن‌چه هستِ  هر پدیده یا رویداد از اهمیتِ خاصی در ارزش‌یابی کیفی - توصیفی برخوردار می‌باشد. بایسته است معلّمان با «سنجش مشاهده‌ای» آشنا شوند تا با دارا بودن و بکارگیری چنین مهارتی، نقش راهنما، تسهیل کننده و یاری‌گری خود را در جریان یاددهی - یادگیری به درستی اجرا نمایند.

    « سنجش مشاهده‌ای » به علت تاکید بر « عمل گرایی[5]» و «رفتار گرایی» معلم را قادر می‌سازد تا فراتر از نظام ارزش‌یابی سنتی که آزمون‌های مداد- کاغذی حکمرانِ مطلق آن عرصه بودند ؛ ابعاد نگرشی، عاطفی و شخصیتی دانش‌آموزان را مورد سنجش قرار دهد و به شکل عینی میزان تحقق برخی از اهداف و انگاره‌هایِ رها مانده‌ی دوره ابتدایی[6]را که بخش بزرگی از آن‌ها از این طریق مورد سنجش قرار می‌گیرند ؛ به معلم نشان دهد.

  شوربختانه به این شیوه از سنجش که نقش کلیدی در تدارک بازخورد منظم دارد، آن گونه که اهمیت و کاربرد دارد ؛ ومعلم را قادر می‌سازد تا با ارائه بازخورد‌های آنی و به هنگام، یادگیرندگان را در مسیر اهداف و انتظارات نظام تعلیم و تربیت هدایت نماید، توجه عالمانه‌ی ویژه‌ای صورت نگرفته‌است. امیدواریم این مجموعه همچون روزنه‌ای بتواند نمایی از سرزمینِ سبز و ناشناخته‌ی یادگیرندگان را باز نمایاند و ما را دیگرگونه به خویش بخواند تا به اهمیت و ضرورت به‌کارگیری این شیوه پی‌ببریم و بدان بیش از پیش بپردازیم.

 

تفاوت مشاهده  با دیدن

    بین آن‌چه می‌بینیم و آن‌چه مشاهده می‌کنیم تفاوت وجود دارد. یعنی بسیاری از چیزها را می بینیم اما تنها برخی از آن‌ها را مشاهده می‌کنیم ؛که در مشاهده « دقت » و « هدف » وجود دارد ؛ در حالی که «دیدن »از این دو فاکتور مهم بهره‌ای ندارد. در شرایط عادی ما بسیاری از رویداد‌ها، اشیاء و... را می‌بینیم؛ اما برخی از آن‌ها را مشاهده می‌کنیم. آن‌چه مشاهده می‌شود در ذهن باقی می‌ماند. یا به عبارتی آن چه در ذهن باقی می‌ماند، همه‌ی آن چیزه‌هایی است که مشاهده شده‌اند.

   چندی پیش در یک کلاس کارگاه ارزش‌یابی کیفی -توصیفی در شهری کوچک، از همکاران کلاس پرسیدم : چقدر این شهر را می‌شناسید ؟ و... سپس فرمی را قبل از ارائه بحثِ « سنجش مشاهده‌ای » به آن‌ها دادم تا تکمیل نمایند. در این فرم از آن‌ها خواسته شده بود در خیابانی که کلاس در آنجا دایر است ؛ عنوان خیابان ؛ تعداد مغازه‌های سمت چپ و راست ؛ عنوان شغلی مغازه‌ها ؛ تعداد و نام خیابان‌ها و کوچه‌های موجود و منتهی به این خیابان ؛ و... را درج نمایند. اوراق را جمع‌آوری و درس را ارائه نمودم. فردا دیگربار همان فرم را دادم که تکمیل کنند. مقایسه‌ی بی شباهتِ محتوایِ دو فرمِ هر نفر، خیلی حرف ها را منتقل می‌کرد.

    بنابراین ما خیلی وقت‌ها از شیوه‌ی مشاهده و نقش مهم و مؤثر آن در نظام تعلیم و تربیت غافلیم؛ و این غفلت به ضرر جریان پویای یاددهی – یادگیری خواهد بود. به عنوان نمونه یکی از موضوعاتی که معلم باید در همه‌ی مراحل یادگیری دانش‌آموز به آن توجه داشته باشد؛ شناختِ تفاوت‌هایِ فردی آن‌ها است. بخش بزرگی از این شناخت از طریق مشاهده یعنی چنان که اشاره شد، دیدن دقیقِ و هدفمند رویدادها و پدیدهایی که رَدی از خود، در ذهن باقی می‌گذارند حاصل می‌شود؛ وآن چه خارج از این نوع نگریستن باشد «دیدن »است.

برای مطالعه  ادامه بحث با  موضوعات زیر به کتاب    سنجش مشاهده ای تالیف نگارنده مراجعه گردد :

پیش‌گفتار  / 15

 سرآغاز  /18

بخش اول  : سنجش مشاهده ای  /25 

مقدمه  /27

مشاهده و اهمیت آن  / 32

تفاوت مشاهده با دیدن  /37

 انواع مشاهده  / 38

  • مشاهده مستقیم  /40             
  • مشاهده ایستا  /42
  • مشاهده غیر مستقیم  /44
  • مشاهده تلفیقی  / 44                   

امتیازها وتنگناهای سنجش مشاهده ای  /45

بخش دوم: حیطه‌های کاربرد سنجش مشاهده‌ای  /49

مقدمه  /51

v       حیطه‌ی مهارتی  /52

  • نقش مشاهده درانواع آزمون‌های عملکردی /57
  •  1) آزمون کتبی عملکردی  /57
  • 2)آزمون شناسایی /59     
  • 3) آزمون انجام عملکرد در موقعیت‌های شبیه سازی شده  /61
  •  4) نمونه کار  /63

v       حیطه‌ی اجتماعی - عاطفی /67

v       حیطه‌ی جسمانی  /74

بخش سوم : ابزارهای سنجش مشاهده‌ای  / 77

مقدمه  /79

    الف) فهرست‌وارسی  / 85

}         چیستی فهرست‌وارسی  / 85     

}         ویژگی ها ی فهرست‌وارسی  /87

}         هنجارهای تهیه فهرست وارسی  /89

}         اجزا و عناصر فهرست‌وارسی  / 91

  • مشخصات دانش‌آموز  /91
  • تاریخ  /91
  • عنوان یا موضوع  / 92
  • سنجه‌ها  / 92
  • مقیاس‌ها  /93

}         ارزش یابی فهرست‌وارسی  /94

ب) مقیاس درجه بندی /96

}          چیستی مقیاس درجه‌بندی /96

}         ویژگی ها ی مقیاس درجه‌بندی /97 

}           انواع مقیاس درجه بندی  /97

  • الف) مقیاس درجه‌بندی عددی  /98                                               
  • ب) مقیاس درجه‌بندی نگاره ای  / 99
    • ج) مقیاس درجه‌بندی نگاره ای توصیفی  /101    

}          هنجارهای تهیه مقیاس درجه‌بندی  /102

}         ارزش یابی مقیاس درجه‌بندی /103

ج) رویداد‌نگاری  /105

}         چیستی رویداد‌نگاری  /105

}         ویژگی‌های رویداد‌نگاری  /105                                                                                           

}         هنجارهای انجام و تهیه گزارش رویداد‌نگاری   /107

}         اجزا و عناصر گزارش رویداد نگاری  /110

  • مشخصات دانش‌آموز   /110                                               
  • تاریخ ، زمان و محل و مکان رویداد  /110
  • عنوان یا موضوع رویداد  / 111
  • توصیف عینی رویداد  /112
  • تفسیر و تحلیل  رویداد   /112 
  • ارائه راهکار  / 112

}         نمونه‌ی عملی رویدادنگاری  /114

بخش چهارم : مراحل اجرای سنجش مشاهده‌ای  / 119

   مقدمه  /121      

v       مرحله اول :  قبل از سنجش مشاهده‌ای   / 122

    • تعیین اهداف  / 126                                             
    • تعیین سنجه‌ها  / 127
    • طراحی یا انتخاب ابزار های لازم  /132 
  • اصل شناخت ابزار /132
  • اصل تناسب ابزار با هدف /133
  • اصل تناسب ابزار با شرایط و امکانات /135  
  • اصل صرفه جویی /135                                      
  • تعیین مقیاس  / 139
    • الف) مقیاس اسمی  /139
    • ب ) مقیاس ترتیبی   /140
    • ج) مقیاس فاصله‌ای  /141
    • §         د)  مقیاس نسبتی  /142
    • تمرین مشاهده   / 144

v       مرحله دوم :  هنگام سنجش مشاهده‌ای   /145

    • انضباط و اداره کلاس  /145
    • کاربرد عملی ابزارها   /145
  • بازخورد   /146

v       مرحله سوم :  بعد  از سنجش مشاهده‌ای  /150

  • تحلیل و تفسیر مشاهدات   /150
    • بازخورد  / 150
    • درج در پوشه کار   / 151

چه کسانی غیراز معلم در سنجش مشاهده‌ای، مشارکت دارند؟   /152

}         اولیا دانش آموز  / 152

}         دانش آموز  / 156

بخش پنجم : پیوست ها / 159

  • مقدمه /161
  • مهمترین سنجه‌های درس قرآن پایه اول / 163
  • مهمترین سنجه‌های درس علوم پایه اول/ 166
  • مهمترین سنجه‌های درس بخوانیم و بنویسیم پایه اول / 171
  • مهمترین سنجه‌های درس ریاضی پایه اول /180
  • مهمترین سنجه‌های درس تربیت بدنی پایه اول/ 185
  • مهمترین سنجه‌های درس هنر پایه اول/ 187
 
چند نمونه از ابزار های سنجش مشاهده ای که سر کار خانم زهرا توکلی زحمت طراحی ان را تقبل نموده اند مشاهده فرمایید :
 
ریاضی پایه اول ابتدایی  تم 1

     ریاضی پایه اول ابتدایی  تم2 

    ریاضی پایه اول ابتدایی  تم3

 ریاضی پایه اول ابتدایی تم ۸ دانلود

 ریاضی پایه اول ابتدایی تم ۹   دانلود

 ریاضی پایه اول ابتدایی تم ۱۰ دانلود

 ریاضی پایه اول ابتدایی  تم ۱۱ دانلود

 ریاضی پایه اول ابتدایی تم۱۲  دانلود

 

 
 
 
 
 
 


[1] -دلاور ، 1382،ص 60.

[2] - شاملو ، 1381 ، ص 58 .

[3] - رستگار ، 1382، ص 41 .

[4] -  ارزش یابی تکوینی یا مرحله ای  - مستمر Formative evaluation) )، رویکردی است که توجه صرف معلم را از پایان فعالیت یادگیری به فرایند فعالیت یادگیری معطوف     می دارد .این نوع ارزش‌یابی در سرتاسر دوره آموزشی، یعنی زمانی که فعالیت آموزشی معلم، هنوز جاری ست، و یادگیری دانش آموزان، در حال تکوین یا شکل گیری است؛ به منظور آگاهی یافتن از میزان و نحوه یادگیری آنها برای تعیین نقاط قوت و ضعف یادگیری و نیز تشخیص مشکلات روش آموزشی معلم در رابطه با هدف های آموزشی انجام می گیرد  .این نوع ارزش یابی هم بر فرایند یادگیری و هم بازده و محصول یادگیری تاکید دارد  .

[5] - positivism

[6] - اهداف‌ دوره‌ی ابتدایی‌در شش صد و چهل‌ و هفتمین‌ جلسه‌ی‌ شورای‌ عالی‌ آموزش‌ و پرورش‌ ، مورخ‌ 29/2/79 به‌ تصویب‌ رسید. این اهداف عبارتند از  :   اهداف اعتقادی‌: 1.  اصول‌ دین‌ را می‌داند و به‌ آن‌ معتقد است‌ .2 . خداوند را دوست ‌دارد و او را بهترین‌یاور وکمک ‌می‌داند. و...  .   اهداف اخلاقی‌: 1 . راست گو و امین‌ است‌.2 . مؤدب‌ و مهربان‌ است‌. و...   علمی‌ و آموزشی‌ : 1. نسبت‌ به‌ شناخت‌ پدیده‌ها کنجکاو است‌.2 . در فکر کردن‌، شنیدن‌، گفتن‌ و بیان‌ مقصود، خواندن‌ و نوشتن‌ و حساب‌ کردن‌ مهارت‌ کافی‌دارد.و...      اهداف فرهنگی‌ هنری‌ :1 . به‌ زیبایی‌های‌ طبیعت‌ توجه‌ دارد و هماهنگی‌ آن‌ را دوست‌ دارد.2 . در زمینه‌های‌ هنری‌ از زیبایی‌ در پدیده‌های‌ طبیعی‌ الگو می‌گیرد. و....   اهداف اجتماعی‌:1 . وظایف‌ خود را در مقابل‌ خانواده‌، دوستان‌ و همسایگان‌ می‌داند. 2 . اعضای‌ خانواده‌ی‌ خود را دوست‌ می‌دارد و در انجام‌ کارها به‌ آن‌ها کمک‌ می کند. و...   اهداف زیستی‌ : 1 . از حواس‌ خود به‌ خوبی‌ محافظت‌ و استفاده‌ می کند.2 . در نشستن‌ و راه‌ رفتن‌ و استفاده ‌از قوای‌ بدنی ‌به‌ درستی‌ عمل‌ می کند. و...   اهداف سیاسی‌ : 1 . نظام‌ جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌ را می‌شناسد، به‌ پرچم‌ کشور احترام‌ می‌گذارد و سرود ملی‌ را ازحفظ می‌خواند. 2 . با زندگی‌ بنیان‌گذار جمهوری‌ اسلامی‌ ایران‌ آشنا است ‌و از او به‌ بزرگی‌ یاد می کند. و...   اهداف اقتصادی‌ : 1 . کارکردن‌ را دوست‌ دارد و به ‌افرادی‌ که‌ کارهای‌ مفید دارند، احترام‌ می‌گذارد. 2 . وسایل‌ خود را تمیز و سالم‌ نگه‌ می‌دارد.و... 

علاقه‌مندان می‌توانند به منظور مطالعه ی کل اهداف دوره ابتدایی به کتاب مجموعه مصوبات شورای عالی آموزش و پرورش، (1385)، ص 30 مراجعه نمایند .