ارزش یابی کیفی - توصیفی ، مسیح انگاره‌های خواستنی

مکانی برای درج آخرین یافته های علمی و اخبار مربوط به تغییرات ارزشیابی پیشرفت تحصیلی تربیتی نوین ایران

آیینه‌ای باشیم برای آیین نامه‌ی ارزش‌یابی کیفی – توصیفی
ساعت ٧:٠٥ ‎ق.ظ روز ۱۳٩٠/٢/۱۸  کلمات کلیدی:

 این مقاله در هفته نامه نگاه شماره ۴۵۵ تاریخ هفته اول خرداد ماه ١٣٩٠ منتشر شده می توانید  چاپ شده آن را در اختیار و همراه  داشته باشید 

 

اگر نظامهای‌ آموزشی را محور توسعه، درتمامی جوامع بدانیم، تردیدی نیست که در هیچ جامعه‌ای  توسعه‌ای اتفاق نخواهد افتاد، مگر آنکه به هسته‌ی مرکزی نظام‌ آموزشی ، یعنی مدرسه ، به عنوان کانون اقدام و عمل، نگاه تازه‌ای متناسب با جغرافیای زمان ، صورت گیرد . بدان معنا که در مهندسی پیوسته‌ی فعالیت های مدرسه، بازاندیشی عالمانه‌ای صورت گیرد.

بر هیچ آگاه تعلیم و تربیتی پوشیده نیست که، کشورهایی که دارای نطام


آموزشی پویا و پیشرو می باشند و فرهنگ مردم سالار را در مدارس خود آموزش می دهند ، ضمن گذر از تفکرات توتالیتری ، فاشیستی  و خطی ،و تنفس در هوای دموکراسی ، به شکل نظامند،  پیوسته در محتوای برنامه درسی و مدیریت آموزشگاهی بازبینی به عمل می آورند .بنابراین می طلبد که ،نظام های آموزشی به منظورِ تربیتِ انسانِ اصیل، مسوول، دمکراتیک و فعال فردا ،که انتظار می رود دانش و مهارتِ روز آمدی را نیز هنگام خروج از سیستم آموزشی با خود همراه داشته باشند و بتوانند بی آنکه احساس غربت، تنهایی و بیگانگی کنند، از زندگی و بودنِ خویش احساس لذت ببرند ؛ پیوسته متناسب با زمان و تغییرات تکنولوژیکی و اجتماعی در حال باز اندیشی، بازبینی و اصلاحِ سیاست‌ها، برنامه‌ها و راهبردهای عمده و اصلی خود  باشند .  

    پائولوفریره صاحب نظر بزرگ و نامیرای آموزش و پرورش هم روزگار ما ، می‌گوید: «قدرت آموزش در ضعف آن است»  .این رازآلود‌ترین و تفکربرانگیز‌ترین و ژرف‌ترین جمله‌ای است که تا کنون در دنیای تعلیم و تربیت شنیده‌ام .شاید یک معنای آن این باشد که بدانیم  تفکرات خطی در تربیت  پذیری نسل امروز ، نسلی که خود در یک فضای ساختن گرا به تولید دانش و معرفت می‌پردازد ، جایی ندارد .

      از این مقدمه خواستم به این بپردازم که  نظام  آموزشی ایران و به ویژه نظام ارزش یابی آن، علی رغم این که حدود 89 سال، یعنی از سال 1301 تاکنون، زیرسلطه‌ی الگوی کمی‌گرایی، نگاهی خطی(Linear) و تک بعدی(One - dimentional) به دانش‌آموزان و نظام تعلیم و تربیت داشته، و بی آن‌که توجهی اثر بخش بهعمق و کیفیت یادگیری دانش‌آموزان داشته باشد، همواره به صورت امتحان کتبی- شفاهی معمول، و براساس یک ملاک ثابت (20-0) جریان داشته است ؛و در جهت اعتلای سطح کیفی آموزش و یادگیری، تغییراتِ معنادارِ اثربخشی را تجربه نکرده؛ و همواره بر مدارِ گذشته و سکون، حرکت دوار خود را ادامه می‌داده، تا این که در دهه 80 خورشیدی نسیم نظریه‌های تربیتی و روان شناختی هم چون ساختن‌گرایی را احساس کرده و با رویکردی انسان‌گرایانه و توجه خاص به شخصیت انسان ،تغییراتی را در شیوه ها و روش های سنجش و ارزش یابی  ( قلب نظام‌های آموزشی )تحت عنوان ارزش‌یابی کیفی توصیفی نموده است .

    ارزش‌یابی کیفی– توصیفی شیوه‌ای از ارزش‌یابی تحصیلی – تربیتی است که اطلاعات لازم و معتبر و مستند برای شناخت دقیق و همه جانبه‌ی فراگیران در ابعاد مختلف یادگیری، با استفاده از روش‌ها و ابزارهای مناسب سنجش همانند آزمون‌ها (به ویژه آزمون‌های عملکردی )پوشه‌کار، مشاهدات در حول فرایند یاددهی – یادگیری، فراهم می‌نماید ؛ و سپس بر اساس اطلاعاتِ مستندِ جمع آوری شده‌ی منظم و هدفمند، بازخود‌های کیفی مورد نیاز برای کمک به یادگیری بهتر در فضای روانی – عاطفی مطلوب‌تر، ارائه می‌نماید .

  در این نوشته قصد ندارم به باغ سبز ارزش یابی کیفی– توصیفی وارد شوم و از چیستی و چرایی آن سخن بگویم ،بلکه با توجه به اینکه به پایان سال تحصیلی نزدیک می شویم و ضرورت دارد که معلم بازخورد پایانی در قالب گزارش پیشرفت تحصیلی (کارنامه ) تنظیم نماید، احساس کردم با این نوشتار ،زمینه ای فراهم می شود تا همکاران معلم ، مدیر و معاون،  به مرور دوباره‌ی دانسته‌های  خویش بپردازند و نقش مشاوره و یاریگری خود را برای ذینعان تعلیم و تربیت ،  ایفا نمایند . 

    همه می دانیم که آیین نامه ارزش یابی پیشرفت تحصیلی و تربیتی  در برنامه ارزش‌یابی کیفی توصیفی از سال تحصیلی 89-88 برای  مدت سه سال تحصیلی ،به صورت آزمایشی اجرا می شود . لذا علی رغم ضعف هایی که به واسطه‌ی اینکه، تقلیدی یا شاید کپی برداری ناقصی از آیین نامه امتحانات سنتی ( غیر توصیفی) است ، داردٰ؛ می‌طلبد آنچه مصوب گشته را ضمن نقد و بررسی علمی، به درستی اجرا نماییم.

   لازمه ی اجرای درست آن هم، آگاهی از مواد آن است یعنی به گونه‌ای که خود آیینه وار ،بازتاباننده‌ی آنها باشیم تا بتوانیم چراغ راه دیگران گردیم .  اما قبل از پرداختن به مواد مهم آیین نامه ،نکته‌ای که در خصوص تکمیل نمون برگ عملکرد تحصیلی  دانش‌آموزان بایسته می دانم که  یادآوری نمایم تا وحدت رویه‌ای در بین مدارس اعمال گردد  ،مربوط است به قسمت «جمع بندی نهایی هر درس» . با توجه به اینکه مقیاس های رتبه‌ای مقابل این کادر عبارتند از خیلی خوب ، خوب ، قابل قبول ، نیاز به تلاش و آموزش بیشتر و نیاز به تلاش مجدد ( ویژه شهریورماه)  ؛ همکاران معلم برای تعیین یکی از این مقیاس ها  با توجه به عملکرد دانش آموز در تحقق اهداف هر درس، می توانند به دو روش زیر عمل نمایند :

در روش نخست معلم با یک نگاه اجمالی غالب پاسخ ها را در نظر گرفته و این را با سایر دریافت‌های حسی خود از دانش آموز در طول سال تحصیلی در می‌آمیزد و سپس در خصوص وضعیت دانش‌آموز اظهار نظر می نماید 

اما در روش دوم ، معلم با اختصاص 4 عدد  به این درجات یا طبقات مثلا 1 = نیاز به تلاش و آموزش بیشتر؛ 2= قابل قبول؛ 3= خوب؛ 4= خیلی خوب در نهایت می‌تواند نظر نهایی خود را   با توجه به فراوانی هرکدام از آن‌ها ارائه نماید. مثلا در درس:  «بخوانیم و بنوسیم» 7 هدف ذکر گردیده است .و اگرفراوانی هرکدام اهداف اینگونه باشد : 1 مورد خیلی خوب ، 3 مورد خوب، 2 مورد  قابل قبول و 1 مورد نیاز به تلاش و آموزش بیشتر ؛ چنانچه معلم بخواهد نظر نهای خود را در خصوص وضعیت و موقعیت یادگیری دانش‌آموز در این درس را اعلام نماید، می تواند با جمع اعداد تربیتی مشخص هر کدام از مقیاس‌ها ، میانگین آنها را محاسبه‌ی نماید . یعنی میانگین عملکرد دانش‌آموز در 7 هدف معین شده در درس بخوانیم و بنوسیم  برابر می شود باعدد57/2  .  پیداست که عدد57/2 به مقیاس درجه‌ای 3 نزدیک می‌باشد از این‌رو نظر نهایی  در بخوانیم و بنوسیم «خوب » خواهد بود . که البته به دلایل مختلف روش نخست ،توصیه می گردد .

 و اما آیین نامه شاید یکی از پرسش های مهم این باشد کهدر خرداد ماه ، چه دانش آموزی شرایط ارتقا به پایه بالاتر  را دارد ؟  پاسخ این پرسش در ماده5 آیین نامه اینگونه ذکر گردیده است :

دانش‌آموزی در خرداد ماه شرایط ارتقا به پایه بالاتر را دارد  که در نوبت دوم در کلیه دروس حداقل سطح قابل قبول را کسب کرده باشد . حال اگر دانش آموزی در خردادماه شرایط ارتقا به پایة بالاتر را کسب نکند تکلیف  چنین دانش آموزی چیست ؟  که ماده6 به روشنی بیان داشته که این دانش آموز تا 15 شهریور فرصت دارد با شرکت در کلاس های جبرانی و یا انجام فعالیت های پیشنهادی معلم یا مربی در قالب پروژه نسبت به جبران ضعف های خود در درس یا درس های مربوط اقدام نماید.که پس از سپری شدن این مدت معلم یا مربی با بررسی عملکرد دانش آموز در کلاس های جبرانی یا فعالیت های انجام شده توسط وی و یا انجام آزمون (آزمون‌های مناسب عملکردی) نتیجه ارزشیابی وی را اعلام می نماید. حال در شهریور ماه نیز دانش آموزی شرایط ارتقا به پایه بالاتر  را دارد  که مطابق با ماده7 آن دانش‌آموز، در شهریور ماه در کلیة دروس حداقل سطح قابل قبول را کسب کرده باشد. با این حال این ماده سه  دارد که در تبصره 1 آمده :  دانش‌آموزی که در پایان نوبت شهریور ماه حداکثر از دو درس به سطح قابل قبول نرسد،  می تواند به پایه بالاتر ارتقا یابد؛و در تبصره 2بیان شده: دانش آموزی که در بیش از دو درس سطح قابل قبول کسب نکرده باشد، پروندة او جهت تعیین تکلیف در اختیار شورای مدرسه قرارمی‌گیرد. سپس وضعیت  دانش‌آموزدر شورای مدرسه با حضور والدین و معلم مربوط مطرح و در صورت موافقت اکثریت اعضا، دانش آموز به پایه بالاتر ارتقا می یابد. معلم می بایست مدارک و مستندات لازم برای اتخاذ تصمیم در مورد ارتقای دانش آموز را به شورای مدرسه ارائه دهد.همچنین توجه داشته باشیم که در تبصره 3یادآور شده که  ارتقای دانش آموز با استفاده از مفاد تبصرة 2 مادة 7  در طول دورة ابتدایی حداکثر 2 بار و به صورت غیر متوالی مجاز است. 

یکی از مواردی که در این وقت از سال تحصیلی نیاز است به آن عنایت ویژه‌ای داشته باشیم  بحث غیبت غیرموجه دانش‌آموزان است  با این سوال که :تکلیف دانش آموزی که غیبت غیرموجه دارد  چیست ؟  می خواهیم  ماده17 را مرور کنیم . در این ماده آمده با توجه به اینکه در ارزشیابی جدید حضور فعال و مستمر دانش آموز ضروری است، گزارش پیشرفت تحصیلی برای دانش آموزانی ارائه می شود که حداقل 80 درصد روزهای آموزشی را در مدرسه حضور داشته باشند. در صورتی که دانش آموزی با عذر موجه، کمتر از این میزان در مدرسه حضور داشته باشد، آن سال برای وی وقفه تحصیلی و در صورت غیرموجه بودن غیبت، برای وی ترک تحصیل محسوب می شود .یادمان بماند که مطابق با تبصره 1این ماده ، تشخیص موجه و غیرموجه بودن غیبت به عهدة شورای مدرسه می باشد.

  یکی دیگر از مواردی که در این موقع از سال تحصیلی اولیا مدرسه با آن روبرو خواهند شد بحث شرایط  استفاده از جهشی به پایه بالاتردر نظام  ارزش یابی کیفی – توصیفی است  پیش از انکه مواد آیین نامه بیان گردد  بایسته می دانم اشاره نمایم که  بدون تردید نظام خلقت الهی، نظامی  یگانه است . یعنی هرکسی از جهات مختلف ذهنی، جسمی، عاطفی و روانی ، به گونه ای ویژه و متفاوت از دیگری آفریده شده است . براین اساس ، تعلیم و تربیت صحیح افراد با  توجه به تفاوت های فردی آنها و پرورش استعدادها و خلاقیت های ذهنی آنان ،به عنوان یک ضرورت و مسوولیت اجتماعی،  از اهم وظایف دست اندرکاران نظام آموزشی  هر کشور ی می باشد  .

   به طور حتم در میان دانش آموزان ، تعدادی از آنها از نظر هوشی  به شکل کاملا بارزی سرآمد سایرین می باشند ؛  و می طلبد که در نظام آموزشی به آموزش آنها ،به شکل خاص و ویژه توجه شود  ؛ که ازمیان روش های متعدد ومتنوع آموزش ، جهش تحصیلی به عنوان یکی از متداول ترین وقدیمی ترین شیوه های آموزش  انها نقش رنگینی در ذهن اولیا داشته و دارد . وشاید بی راهه نرفته ایم که اگر  مدعی شویم که جهش تحصیلی تنها روش تسریع تحصیلی است که در نظام آموزش وپرورش جامعه ما پشتوانه قانونی دارد ! .

  جهش تحصیلی یکی از روش‌های تسریع برای کوتاه کردن دوران تحصیل است . که در ادبیات عام، به معنای ساده ی آن ،یعنی  در یک سال تحصیلی ( مهر تا شهریور ) ،دو پایه تحصیلی را گذراندن ، معنی می شود .

از آنجا که با اقدام به جهش ،دانش آموز یک کلاس از همسالان خود  سبقت   گرفته  و در کنار  دانش آموزانی قرار می گیرد که ازلحاظ سنی یک سال از وی بزرگتر می باشند ،این مسئله پرسش ها وتردیدهایی را دررابطه با نحوه سازگاری عاطفی واجتماعی وهمچنین پیشرفت تحصیلی آنان پس از جهش، در ذهن مربیان ووالدین ایجاد می نماید .

  تجربه نشان می دهد که در غالب موارد جهش های تحصیلی سبب می گردد تا یاد گیری سطحی در بچه ها شکل گیرد ؛ یعنی جهش سبب می شود  از غنا وتعمیق آموزش کاسته شود ؛ و همچنین کودکان به طور یک بعدی رشد کنند و بدور از یک بالندگی هماهنگ و متعادل، با تحمل کمبودها و فشارهای عاطفی، روانی و اجتماعی، ترد و شکننده شوند و شخصیتی کاملاً آسیب پذیر و فاقد استقلال رأی داشته باشند.تحقیقات نشان می دهند کودکانی که از جهش تحصیلی  استفاده نموده عموماً از آزاداندیشی، استقلال رأی، بی تکلفی و شوخ طبعی که از برجسته ترین ویژگی های افراد خلاق و مبتکر است محرومند و همواره در اندیشه و تلاش و کاری هستند که صرفاً رضایت اولیا و مربیانشان را فراهم آورند.

 بنابر آنچه که اختصاراً به آن اشاره شد، برای این که کودکان و نوجوانان ما از بهداشت روانی، شخصیتی مستقل و ذهنی خلاق برخوردار شوند ضروری است، با توجه به نیازهای اساسی آنها ، زمینه رشد متعادل و هماهنگ شخصیت آنها را فراهم نماییم و از اعمال هرگونه فشار جسمی، ذهنی، عاطفی و روانی اجتناب کنیم. به عبارتی اگر ما بخواهیم به آینده کشورمان بیندیشیم چاره ای جز این نداریم که به جای توجه به پیش افتادگی ها و جهش های تحصیلی و مدرک گرایی ها، شیوه های آموزش خلاق را در مدارسمان به کار بریم و تقویت کنیم .  با این مقدمه  ،شرایط  استفاده از جهشی به پایه بالاتر در نظام  ارزش یابی کیفی – توصیفی را توضیح می دهیم .

    مطابق با ماده 18 آیین نامه ارزش یابی پیشرفت تحصیلی و تربیتی ،دانش آموزان ساعی و برجسته ی پایه های دوم و سوم  ابتدایی ،  صرفا برای یک بار در دوره ابتدایی ، می توانند به صورت جهشی به پایه بالاتر ارتقا یابند . 

  این دانش آموزان ضمن این که آموزش و پرورش استثنایی، صلاحیت های هوشی و روانی آنها را بررسی و تأیید می نماید ، باید  در تمامی دروس آن پایه ( دو یا سوم ) و پایه های قبل ( اول  یا اول و دوم )  سطح پیشرفت « خیلی خوب » را کسب کرده باشند . 

  این گروه از دانش آموزان  ، با تقاضای کتبی ولی خود، آمادگی خود را برای  ارتقا به پایه بالاتر، به صورت جهشی ، به مدرسه اعلام می نمایند . سپس می توانند با انجام فعالیت های پیشنهادی معلم یا مربی در قالب پروژه  و یا با شرکت در کلاس های جبرانی تابستانی، مخصوص دانش آموزانی که در سطح « نیاز به تلاش و آموزش بیشتر » قرار دارند ، خود را آماده نمایند . در صورتی که در  شهریور ماه ، در همه ی دروس آن پایه که جهشی می خوانند ، سطح « خیلی خوب » را کسب نمودند می توانند به پایه ی بالاتر ، ارتقا یابند .

منابع :

v       آیین نامه ارزشیابی پیشرفت تحصیلی و تربیتی دوره ابتدایی (ارزشیابی توصیفی) / مصوبه هفتصد و نودوسومین جلسه شورای عالی آموزش وپرورش مورخ 20/5/1388

v       قره داغی، بهمن (1389). بچه‌های امروز، فراز نشینان فردا. آشنایی با برنامه‌ی ارزش‌یابی کیفی - توصیفی (ویژه پدران و مادران ). تهران : انتشارات کورش چاپ.

v       قره داغی، بهمن (1389). سنجش مشاهده‌ای، شیوه‌ای نو در خدمت ارزش‌یابی کیفی - توصیفی. تهران : انتشارات کورش چاپ.  چاپ نهم ،ویراست دوم