ارزش یابی کیفی - توصیفی ، مسیح انگاره‌های خواستنی

مکانی برای درج آخرین یافته های علمی و اخبار مربوط به تغییرات ارزشیابی پیشرفت تحصیلی تربیتی نوین ایران

پس‌خوراند خوانش کتاب :راهنمای معلم در ارزش یابی کیفی ( توصیفی )» دفتر تالی
ساعت ٩:۳٢ ‎ق.ظ روز ٢٧ آبان ۱۳۸۸  کلمات کلیدی:

 دفتر برنامه ریزی و تالیف کتاب های درسی  ،بر چشم بد لعنت 

                                                                                             بهمن قره داغی

 ارزش یابی کیفی - توصیفی  شیوه ی از ارزش یابی تحصیلی است کهاطلاعات لازم و معتبر و مستند برای شناخت دقیق و همه‌جانبه‌ی فراگیران در ابعاد مختلف یادگیری، با استفاده از روش‌ها و ابزارها‌ی مناسب سنجش،همانند آزمون‌ها (به‌ویژه ...


آزمون‌های عملکردی) پوشه کار، مشاهده ،در حول فرایند یاددهی - یادگیری فراهم می‌نماید تا براساس آن بازخوردها‌ی کیفی – توصیفی  موردنیاز، برای کمک به یادگیری بهتر در فضای روانی - عاطفی مطلوب‌تر، ارائه گردد. بنابراین به‌طور اجمال می‌توان گفت که نظام  ارزشیابی کیفی - توصیفی نوعی ارزشیابی است که:

الف) زمینه‌ی مشارکت فعال دانش‌آموز و والدین را در فرایند ارزشیابی فراهم می‌نماید.

ب) در جمع‌آوری اطلاعات از ابزارهای متنوع و جدید برای افزایش اعتبار اطلاعات استفاده می‌نماید.

ج) معلم و شورای مدرسه با جمع‌بندی، تحلیل و تفسیر دقیق اطلاعات و با توجه به ابعاد مختلف یادگیری و عاطفی و مهارتی درخصوص ارتقاء دانش‌آموز به پایه‌ی بالاتر تصمیم‌گیری می‌نمایند.

د) از نتایج سنجش و ارزشیابی در رفع موانع یادگیری دانش‌آموز در طول فرایند یاددهی- یادگیری استفاده می‌شود.

هـ) باتسهیلشـرایطارتقاءومداخله‌هایمناسـبدرزمانمقتضی‌ از افت تحصیلی تا حد قابل‌توجهی جلوگیری می‌نماید.

و) متناسب با نیاز دانش‌آموزان از بازخوردهای کیفی با عبارت‌های واضح و روشن که منجر به تشویق و ترغیب دانش‌آموز برای تلاش بیشتر شود استفاده می‌شود.

ز) در جهت تقویت فعالیت‌های گروهی تلاش می‌نماید.[i]

خوشبختانه درسال تحصیلی 89-88  پیرو مصوبه ی شورای عالی آموزش و پرورش(جلسه 769 مورخ 18/4/ 87 ) شاهد پیاده سازی صد در صدی نظام ارزش یابی کیفی – توصیفی در پایه اول ابتدایی هستیم و  این  بدان معناست که نظام آموزشی موجود قصد دارد یادگیری دانش آموزان را بهبود بخشد ؛ نگرش مطلوب نسبت به مدرسه ایجاد نماید ؛ بهداشت روانیِ کلاسِ درس را افزایش دهد ؛ اعتماد به نفس دانش آموزان و مشارکت آن ها را در یادگیری بالا نگاه دارد ؛ روحیه انتقادپذیری در کودکان را افزایش بخشد ؛ مهارت خود اصلاحی و خود تنظیمی را پرورش دهد [ii]؛ و...  در این میان پس از 6 سال از اجرای  این جریان جاری که بودنش ،روزنه ها آفریده  و می رود تا در سایه سار سبز اندیشمندانی گمنام در جای جای این سرزمین کهن ، نوید بخش فروردینی باشد که سالیانی دراز پیدایی و پدیداری آن را به انتظار نشسته ایم  به نا گهان از پیله ای به نام دفتر برنامه ریزی و تالیف کتاب های درسی وزارت آموزش و پرورش ، که جا داشت خود پابه پای دیگر مجریان و برنامه ریزان ،فراز و فرود مسیر را پس پشت بگذارند  و به عبارتی همواره دستی به آتش داشته باشند ،  در سال ‹ اصلاح الگوی مصرف  ،کتابی با عنوان « راهنمای معلم در ارزش یابی کیفی ( توصیفی ) » با تیراژ 50 هزار نسخه و 64 صفحه ,در پاییز سال جاری (1388) توسط شرکت چاپ و نشر کتاب های درسی ایران ، منتشر گردیده  که حیرت اهل عبور این وادی زلال را  بر انگیخت . کتابی که بی آن که توانسته باشد چراغی فرا راه عبور این  جریان نوید بخشِ خجسته برافروزد ، سیاهی و ابهام و تردید با خود به میدان آورده است . بی آن که راهی بنایاند طعم بن بست و بی راهه با خود دارد .بی آن که ....

بد بیاری این کتاب  از آن جهت است که 6 سال دیرتر وارد   عرصه شده . مواردی اشاره وار ذکر می کنم تا نکند همکاران ارجمند معلم که خود پیش از آن که از این کتاب بیاموزند منابعی دسته اول و بکری هستند که می توانند – اگر بخواهند – به بانیان این اثر، چیستی ، چرایی و چگونگی ارزش یابی کیفی -توصیفی  را آموزگار باشند ، دچار تردید شوند .

v  راستی چرا46 نفر آدم  اهل قلم !! به خود این زحمت را ندادند تا هر کدام 4/1 صفحه مطلب  را با آگاهی ، علم و دانش روزآمد و مطابق با آنچه هست تالیف !!!!نمایند ؟

v  آیا 63 صفحه مطلب آن هم برای 46 نفر، کار دشواری و ناممکنِ تلخی ست ؟ آن هم کسانی که برخی از آنها احساس می شود بیش از آن که در این کتاب می نمایانند باشند -که هستند-  . بنابراین به احترام همین بزرگواران که شاید از نام آنها استفاده ابزاری شده باشد  و از کم و کیف آن چه بیرون زاییده چندان اطلاعی نیافته باشند ، از خیلی حرف ها می گذرم و تنها برخی از ابهامات را در قالب سوال طرح می کنم تا دوستان معلم بدانند این کتاب آن نیست که چشمی به راهش داشته ایم گرچه  اگر از دو فصل !! نخست کتاب، چشم پوشیده داریم به حق فصل سوم  خوب است و قابل استفاده و ای کاش  این کتاب جز این نبود .

v  عنوان هر کتابی گویای محتوای آن است به عبارتی « رنگ رخساره خبر می دهد از سر درون  »  این کتاب عنوانش هست « راهنمای معلم در ارزش یابی کیفی ( توصیفی ) » . سوال این است که آیا چنان که نوشته اید به نظر شما وزن مفهومی کیفی با توصیفی یکی است که  هم در عنوان و هم در صفحات داخلی کیفی به جای توصیفی و توصیفی به جای کیفی و این دو در مقابل کمی و گاه مساوی با کمی و کیفی امده ؟ چه تعریف عملیاتی از این دو واژه دارید ؟

v  از آنجا که شورای عالی آموزش و پرورش در جلسه 769 مورخ 18/4/87  با تکیه بر نتایج و یافته های پژوهشگاه مطالعات آموزش و پرورش دوره  استقرار و گسترش ارزش یابی کیفی – توصیفی   را مصوب و اعلام نمود که بر این اساس  از مهر 1388 کل پایه اول دوره ابتدایی به شکل کیفی – توصیفی اجرا می گردد ،آیا درست است بعد ازگذشت حدود 15 ماه از این مصوبه ، دفتر برنامه ریزی وتالیف کتاب های درسی که در دو قدمی این شورا قرار دارد و ممکن است  نماینده ای نیز در آن جلسه داشته  ،باز مکرر در جای جای کتاب  واژه « طرح  » را به کار ببرد ؟ به عنوان نمونه در صفحه 12 ، کلمه طرح، 6 بار به کار رفته است !آیا به نظر تیم تالیفی 46  نفره محترم  ، طرح با برنامه  که قانونی شده و گروهی موظف به اجرای آن ، فرقی ندارد ؟

v  این گروه ادعا داشته اند که مبانی نظری ارزش یابی توصیفی را و ابزار ها ، روش ها  منابع جمع آوری اطلاعات و .... را در دو فصل بیان نموده اند!  فرض کنید که  شما گفتید و من  نوعی خواننده هم هیچ نگفتم  اما آیا تعریف و فهم  شما از مبانی نظری، همان چیزی است که در این دو فصل می بینیم ؟  اگر جواب مثبت است که خیال خیلی  از محققین و پژوهشگران راحت باشد که  فصل دوم طرح های پژوهشی  خود را نجسته و نیافته و .... در زیر سر آماده دارند و....   و اگر نه  چرا چنین ؟ چرا ادعاهای بی محتوا را به رخ دیگران بکشیم و جایگاه ارزشمند دفتری ،با سابقه ای تعریف شده و کم و بیش درخشان  را سبک می سازیم و به دست بادش می سپاریم ؟ !  . یادمان باشد چنین سهل انگاری هایی  هزینه های بی بازگشتی دارد .

v  در چند جا و ازجمله  صفحه نخست و 11 کتاب ،  از تغییر مقیاس کمی به کمی – کیفی سخن به میان آمده !!می توانید بگویید چه منبعی برای این عبارت دارید ؟ چه درسی کمی و چه درسی کیفی است ؟ چرا پس در گزارش پیشرفت تحصیلی ( کارنامه ) جایی برای بازخوردهای پایانی کمی منظور نشده ؟ چرا در آیین نامه از این عبارت ، سخنی در میان نیست ؟  به فرض  درست بودن و منطبق با واقعیت موجود بودن،  چرا در صفحه 5  می نویسید « از ویژگی های ارزش یابی پیشرفت تحصیلی اعلام نتایج ارزش یابی به صورت توصیفی است  » این گفته مرا یاد مثل« دم خروس و  قسم حضرت عباس »انداخت  و ....

v  جالب است 46 نفر  نشسته اند و بعد از برگزاری کارگاه ها و نظر سنجی ها و طی فراز و فرود هایی دشوار و پس پشت نهادن موانع و مشکلات بی هنگام فراوان!!!!!!!!!!!!!   64 صفحه را نوشتند و 2 ویراستار را نیز به خدمت گرفتند و لیکن بازمی بینیم  افعال مفرد به جای جمع و مفاهیم کوچک در هیاتی بزرگ و مطالبی بزرگ در عباراتی  کوچک نشسته به عنوان نمونه : «بر اساس الگوی فوق الذکر ، مؤلفه های اساسی برنامه ی درسی دچار تغییر و تحولات عمده ای  خواهد شد  »  یا  « به منظور افزایش اعتماد و اطمینان نسبت به دقت و صحت اطلاعات جمع آوری  شده ، از روش ها و ابزار های مختلف استفاده می شود تا ااطلاعات جامعی در ارتباط با کم و کیف دستیابی به اهداف و مشکلات موجود جمع آوری شود که از این میان به مشاهده ، آزمون ، پوشه کار ، پروژه ، خود سنجی و همسال سنجی اشاره کرد . ص 16 »  و ...  راستی  « ارتباط با کم و کیف دستیابی به اهداف و مشکلات موجود   »چه معنایی دارد ؟

v  این که از این دفتر به پیله نام برده می شود دلیل اصلی آن، خویش را محصور نمودن و از جهان خارج و اتفاقات ان بی خبر ماندن است . به عنوان نمونه نویسندگان محترم این کتاب بی خبراند که  برای پوشه کار و سنجش مشاهده ای کتاب مستقل - با هر کیفیتی -  تولید شده و  معلمین محترم با علاقه از آن استفاده می نمایند چرا  در تولید این اثر در حد منابع موجود نیز ، اطلاعات لازم ، ارائه نشده کما این که انتظار معقول آن است که آخرین اثر ، توانسته باشد گامی جلوتر  و فراتر از وضعیت موجود بردارد و افقی وسیع تر ، بازتر و روشن تر زا بنمایاند  ؟ آیا فکر نمی کنید آن چه تحت عنوان مبانی نظری و چگونگی به کار گیری پوشه کار ذکر نموده اید مربوط است به 6 سال پیش که هیچ نوع اطلاعاتی از این موضوع در جامعه ی آموزش و پرورش ابتدایی نبود ؟  با این ادبیات و این سطح از آگاهی که شما ادعای تولید راهنمای معلم!!!!! نموده اید آیا خود تان می توانید یک پوشه کار را بر این اساس  تنظیم فرمایید ؟ آن را ارزش یابی نمایید؟ از آن در جهت کمک به بهبود یادگیری بچه ها استفاده کنید ؟ چرا به خویش اجازه می دهیم تا با فرصت های در اختیار معلم  بازی کنیم  ؟  منِ نوعی به کنار ،! یک بار دیگر با خود دو فصل کتاب را بخوانید و قضاوت کنید . هشدار می دهم دارد باد می آید ! کوچه دو باره بوی عبور می دهد . کسی فردای روشنی را در بغل دارد . کاری نکنیم فردا دستمان تهی ماند و سرمان بی کلاه و ....

و باز با این احوال که ممکن است  تولید این کتاب و  به دست معلم دادنش، به  شکل گیری  و بنای یادگیری سستی بیانجامد و راه عبور را به معلم باز نشناساند  وبه جای خورشید، ساعت شماطه دار ی را دلیل آورد که شب از نیمه نیز بر نگذشته است ، اما به مصداق آن شعر ماندگار عمران صلاحی[iii] که سرود :  

جاده ای خاکی 

می رود ارابه ی فرسوده ای لنگان

می کشد ارابه را اسبی نحیف و مردنی در شب

 آن طرف شهری غبار آلود

پشت گاری سطلی آویزان  ، پر از خالی

خفته گاری چی مگس ها این ور  و آن ور

پشت گاری جمله ای :

                   چشم بد لعنت

          ما نیز از آن جهت که تنها برای یک سال چاپ گردیده و امیداریم در ویراست دوم ،آن باشد که باید ،  از کم و کیف آن ،دیگر  چشم می پوشیم  ومن نیز می گویم بر چشم بد لعنت .

 

 

پی نوشت ها :



[i]-  شکوهی، مرتضی و قره داغی ، بهمن  ( 1388). مدیریت پوشه کار  ، جورچین دانستن و توانستن در ارزش یابی کیفی – توصیفی  . تهران: مؤسسه انتشارات کورش چاپ .

[ii] -  قره داغی ، بهمن(1388 ).   سنجش مشاهده ای ، شیوه ای نو در خدمت ارزش یابی کیفی – توصیفی . تهران: مؤسسه انتشارات کورش چاپ . ص 23

[iii]- صلاحی ، عمران